Saturday September 23, 2017

Donate
News Feeds:

Kahar Barat

 

Xerqi Turkistan Jumhuriyeti rehbelerining ayroplan qazasi bilen bu inqlabbir hulasilanmighan esighliq delogha aylandi. 65 yildin beri bundaq bir muhim veqe ustide Soviet ve hitay hokumetleri hicbir resmi tekxurux dokladi tapxurmidi, munasibetlik ademler guvaliqtin qacti ve tetqiqatcilarmu jim-jit yatmaqta. Tovende biz qismen ucorlargha asasen ozimizning gumanlerini otturgha qoymaqcimiz.

Germanlar besip kirgende Sheng Shicaining yuz oruxi Moskvagha bir ahanet boldi. Xerqi Turkistan inqilabini qollap Shengni aghdurux Stalinning qisasi bolup uning nersini tehi oylimighan idi. U mezgilde KMTning Yapongha qarxi uruxini qollax ucun America ve Soviet hokumetleri qolidin kelixice yardemlerni berivatatti. Ili, Altay tereplerde jeng evjige ciqivatqanda Moskvada KMT - Soviet Hemkarliq Xertnamesi muzakirege cuxti. Xertnamening qoxumce 1:3 maddisida: “Xinjiangda yeqinda yuz berivatqan veqeler heqqide Soviet hokumeti xuni tekitleyduki, hemkarliq dostluq xertnamesining bexinci maddisida deyilgendek, Hitayning icki siyasetige arlixix niyeti yoq.” dep qarar berdi. Bu Soveitning Xerqi Turkistan inqilabining aqibeti heqqidiki eng destlepki eniq inkasi, mahiyette yuz oruxining baxlinixi idi. Sovietler yene bir Mongghuliyening peyda boluxigha kozi yetmidi. Ular ucun Yaponni tohtutalaydighan ve Sovietning imtiyazlerigha kapaletlik qilalaydighan nopozluq bir hokumet yeni KMT muhim bolup hesaplandi.

 

Yapon teslim bolghandin keyin urux veziyeti Gongchandangning paydisigha qarap mangdi. 1949- yili 1- ayda ular Beipingni aldi. Soviet KMTdin yuz orup sotsyalistik yengi Hitayni qollaxqa otti. Gongchandangmu Sovietning yardimige muhtaj idi. KMT bilen qilixqan kona davalargha yengi ige ciqti. Mao Zedong ucun sotsyalistic Mongghuliye ustide artuq gep ecix, Stalin ucun Xerqi Turkistanni davamliq qollaxning orni qalmighan idi. Stalin Mao Zedongni Mongghuliye musteqilliqigha maqul kelturux, ve Dongbeidiki imtiyazlerigha erixix ucun ahirqi bir karta Xerqi Turkistan inqilabidin vaz kecip uni “Hitay inqilabining bir qismi”gha aylandurvetixqa otti. Netijede Xerqi Turkistan hakimyeti Stalinning yengi Hitaygha sunghan eng cong soghisigha aylandi. 1949- yili 2- ayda MikoyanXibaipoda “Bizning Xinjiangni ixghal qilvelix niyitimiz yoq” dep eniq eytti. Qandaq qilix kerek? Bu yaqta veziyet jiddi, Xerqi Turkistanning 14 ming qudretlik armiyesi payteht Urumci eghizida saqlap yatqili 4 yil bolghan bolup eskerlerning taqiti tugigen idi. U caghda Hitayda icki urux tehi ahirlaxmighan bolup 1949- yili 5- ayning 23- kuni Junweining orunlaxturuxi ve 6- ayning 26- kuni Mao Zedongning Peng Dehuaige evetken telegrammisi boyice “Xinjiangni keler yili etiyazda elix”ni pilanlanghan idi. 6- ayning 26- kuni Liu Shaoqi Moskvagha berip etisi birinci yighindila Stalin: Xinjiangni elixni arqigha suruxke bolmaydu, PLAning gherpke yurux qilixigha 40 ayroplan ciqirip bereleymiz didi. Stalinning qistixi bilen 8- ayning 4- kuni Mao Zedong Liu Shaoqilargha telegramma evetip 8-9 aylarda Lanzhouni elip bolghandin keyin Xinjianggha kirixni uqturdi (Abbas p. 84).

 

Xeriqi Turkistan Jumhuriyeti rehberleri Stalin ve Maolarning Xinjianggha cong yurux qilixqa teyyarliq qilivatqanliqidin heveri yoq idi. Mao Zedong u yaqtin Xinjianggha yurux qilixqa buyruq cuxurup bolup bu yaqtin ikki heptidin keyin 8- ayning18- kuni jumhuriyet rehberlerini Beijinggha Siyasi Kengexke teklip qildi. Bu Hitayce eytqanda “Yolvasni taghdin yotkevitix” taktikisi bolup netijede jumhuriyet rehberlerining teqdiri ya PLA kirivalghice nezerbent astida yetix yaki olum bolup qaldi. Ular yolgha ciqip 5 kundin keyin hemmesi “ayroplan qazasi”da oldi. Tovendiki bezi pakitlar ve gumanliq noqtilardin bu veqeni bir siyasi qest dep qaraymiz.

 

Alahide Teklip
1949- yili 6- ayning 19- kuni maqullanghan “Yengi siyasi kengexke qatnixidighan orun ve vekiller sani heqqide qarar” maqullanghanda Ili vekilleri heqqide tehi oylaxmighan idi. 7- ayning 11- kuni PLA cong gherbi – ximalgha yurux qilix buyruqi cuxurgende Soviet terep “Moskvadiki Liu Shaoqigha Hitay communistlar partiyisi aval uc vilayetke adem evetip alaqilixip, andin helq azadliq armiyisini Xinjanggha yurux qilixqa buyrusa, Xinjangni baldur azad qlighili bolidu” didi (Hatire 402). “Deng Liqun Moskvada caghda, Liu Shaoqi uninggha Zhongguo helq siyasi meslihet kengexige Xinjiangning vekil evetixini Zhongguo Kommunistik Partiyesi merkezi komititi namida aghzaki teklip qilixni tapxurghanidi.” (Abbas 186). Liu Shaoqi Deng Liqunni Moskvadin Iligha evetti. Deng Liqun 8- ayning 14- kuni Iligha bardi. 17- cisla Zhongyang Denggha telegramma yollap “Ilining mesul daireleri” 5 vekil evetip siyasi kengexke qatnaxsun uqturdi ve “hicqandaq pikir bayan qilmang” dep agahlandurdi (Abbas 86).  Cuxtin keyin Deng Ehmetjanlar bilen koruxup bu ixni muzakirelexti. Esli Liu Shaoqining pikiri boyice ular “Xinjiang Vekilleri” (az sanliq milletlerdin 4, Gomindang tereptin 1) bolmaqi idi. U caghda Xinjiangning veziyeti bir birlexken vekiller omikini ciqarghudek emes idi. Etisi 18- cisla Mao Zedong namini ozgertip “Xinjiang Ghulja Alahide Rayoni Helq Hokumeti” vekillerini reis namida teklip qildi. Siyasi kengexning teyyarliq yighinida tizimlikte yoq bu vekillerni Xinjianggha yurux qilix buyruqi cuxurup bolghandin keyin caqirix bir tozaqtin baxqa nerse emes.

 

Mehpi Seper

Vekiller Altaygha tekxuruxke barimiz dep Almatygha mehpi mangdi. Sovietke ve kommunistik Beijinggha mehpi berix xu caghdiki Ilining siyasi muhitigha uyghun emes. Sovietning tesiride 3 vilayet bir kommunistik bazigha aylinip bolghan bolup ular asasliq musteqilcilerni alliqacan “Ulusci”, “Pan-Turkist” ve “Pan-Islamci” dep ujuqturp bolghan idi. Millet vekilleri ozlerining duxmini KMTning doletlik qurulteyigha yuzini sorep ocuq – axkare artislarni elip barghan yerde Gongchandangning axkare siyasi kengex yighinigha qatnixix ve Soviet arqiliq mengixni mehpi tutuxning nime ehtiyaji? Jumhuriyeting KMT bilen tuzgen kona keliximlerini sevep qilix (Wu) kixini qayil qilalmaydu.

 

Almaty Yighini
Terjiman Hakim Japparovicning pax qilixice 8- ayning 22- kuni Stalinning bir alahide vekili (?) vekillerni KGB Almaty binasining ikkinci qevitige caqirip ulardin pikir alghan. U vekillerdin siyasi kengexke berip Hitayning bir olkisi boludighanliqi heqqide pikir alghanda Abdukerim Abbasov bilen Luo Zhi derhal qoxulghan. Ehmetjan ve Ishaqbekler qoxulmay alahide vekildin Sovietning bir respoblikisi bolux imkaniyeti barmu dep sorighanda alahide vekil bu mumkin emes dep gepni uzvetken. Ular undaqta  hic bolmighanda Hitaygha bir respoblika salahitide qoxuluxqa bolamdu degende unimu bolmaydu digen. Munazire ikki kun davamlixip bir qarargha kelmey ahirida alahide vekilning ustelni muxluxi bilen ahirlaxqan. Almaty yighinigha Qazaqstandin bir adem bolup jemi 3 adem sirttin qatnaxqan.

 

Aldirap Yolgha Ciqip Aldirmay Mengix

Vekiller Almatydin xerqqe Cita arqiliq mengixi kerek idi. Ular Almatydin 24- cisla ucup arliqi aran bir saet kelidighan ximaldiki Semipaladinsk xehirige cuxup qonghan. Etisi 25- cisla uningdinmu yeqin yerim saetlik Novosibriskke cuxup bir kun qonghan, yene etisi 26- cisla Novosibirsktin jenubtiki Irkutskke cuxup yene bir kun qonup etisi 27- cisla Citagha ucqan (Mahinur 860). Xundaq qilip Almatydin 8-10 saette baridighan Citagha 3 xeherde qonup 3 kun kecikip barghan. Bu bir etey arqigha surux, arqisida putmeyvatqan bir ixlar bar?

 

Ayropilan Urulghan Tagh
Ayropilan Irkutsktin Chitagha barghice Baykal koli, Sayan taghliri, Ulan-Ude xehiri ve Yablonovi taghleridin otidu. Baykal dengiz yuzidin 455.5 metir igiz, kol boyi Kabansk etrapidiki taghlar 400-600 meter yeni kol yuzidin birer yuz metir igiz. Yol ustidiki eng egiz coqqilarmu 2000 metergha yetmeydu. “Ayropilan Irkutsktin qozghulup tehminen 1 saet 40 minutlar ucqanda yer bilen alaqesi uzulgen. Eslide ayropilan Baykal kolining ustige barghanda qoyuq tumanning icide qalghan. Eytixlargha qarighanda ayropilanning eghirliqini yeniklitix ucun Ehmetjan qatarliqlar ayropilanning icidiki nersilerni yerge taxlaxqan” (Mahinur 860). Irkutsk bilen Citaning arliqi 625 km. Xu caghdiki Ilyushin II-12 (400 kph)ni misalgha alsaq xu ozi “I saet 40 minutluq” musape. Emma Irkutsk bilen Baikalning arliqi aran 100 km. bolup 20 minutluq ucux. Seypidinning yezixice: “Ahiri ular veqe ciqqanliqini tehmin qiptu. Ahximi kolning neryaqidiki taghdin koturulgen cong tutunni koruptu. Etisi ular ayropilan evetip qarisa, Bayqal kolining nerisidiki taghning Yabnolni Perval (Alma Davini) degen yeridiki bir taghning icide bir munce ormangha ot ketip koyuvetiptiken, ular ayropilanning muxu yerge cuxup ketkenlikini eniqlapqu.” (Ezizi 466). Bu gepler peqet Irkutski ayridromi kontrol munarisi tapxurvalghan telegramma hatiresige ve hokumetning tekxurux dokladigha mensup. Eger “kolning nerisi” bolsa Sayan taghleri boluxi kerek. Kolning u yeqi ozila 50-60 km. kelidu, eger Irkutsktin qarisa 150-200 km. bolup “Ahximi kolning neryaqidiki taghdin koturulgen cong tutunni koruxi” mumkinmu?, Eger Mahinur yazghandek “1 saet 40 minutlar” bolsa del Citadiki Yablononvi taghleri bolidu. U yerde Yablonovo degen bir vogzalmu bar. Xuncivela cong bir ayropan qazasi heqqide nime ucun Soviet hokumeti bir eniq yazma doklad bermeydu? Nime ucun birer gezit yaki radioda elan bolmidi?

 

Meydanni Charlax

Seypidin davamlaxturup: “Moskvadin taghqa adem ciqirip ehvalni eniqlaxqa buyruq keptu, Irkutskidin mehsus taghqa ciqix guruppisi ciqiriptiken, ular axu yerge yetip ciqalmay, oluxkun qaytip keptu” (Eziz 466). Demek ular 27- cisla ahximi kolning neriyaqidiki tutunni korgen. Etisi 28- cisla ayropilan evetip Irkutsktin kolning qarxi teripidiki “Yabnolni” davinida neq meydanni tapqan. Ular 28-29 cilsada Irkutsktin Baykalning qarxi terepidiki taghqa bir tekxurux guruppisi evetken. U guruppa 200 km. yiraq yerge berip yene u yerdin piyade tagh icige kirip carlap neq maydanni tapalmay “uluxkun” qaytip kelgen bolsa 31- cisla boluxi kerek. Ikkinci guruppa 9- ayning 1- kuni yolgha ciqqan teqdirde yene 2 kun ketse neq meydanni tapqan vaqti 3- cisla bolup angghice olukler taghda bir hepte yatqan bolidu.

 

Neq Meydanni Bilidighan Soviet Hadimleri

Vekiller omiki qaza bolghandin keyin Seypidin, Alimjan ve Tu Zhi qatarliq ikkinci omek terjiman Zhao Delin ve katip Ablayovlar bolup 5 kixi 9- ayning 8- kuni Soviet hadimi Lesovning yardimide yene Soviet arqiliq Molotovning xehsi ayroplani bilen Chitagha ucqan. Ayroplan Baykaldin otkendin keyin 2 Soviet hadimi Seypidinge ene avu Ehmetjanlar qaza bolghan yer dep korsetken. Seypidin tovenge qarisa tagh arsida bir parce ormangha ot ketken iken (Hatire 423-24). Qarighanda Soviet terep xu taghning topisidin ucux ve Seypidinge korsutuxni mehsus orunlaxturghan.

 

PLA Esker Evetip Neq Meydanni Qoghdighan
Ayropilan qazasi yuz bergendin keyin Dongbeidiki PLAdin Ma Hanbing (keyin Xinjiang Herbi Rayonida bir ofitser bolghan) merkezning uqturuxi bilen bir otred eskerni baxlap cigradin otup Baykalgha berip qaza meydanini bir mezgil qoghdighan (Mahinur 873). Sovet teritoriyeside yuz bergen bu veqege PLA mehsus esker ciqirip qoghdaxning sevebi nime? Kimlerdin qoghdimaci?

Qaza Bolghan 18 Adem
Vekiller omeki tuvendikilerni oz icige alghan:

Resmi vekiller:
Ehmetjan Qasimi         Uyghur             35 yax.
Ishaqbek Mununov       Qirghiz             42 yax
Abdukerim Abbasov     Uyghur             28 yax
Delilqan Sugurbayev    Qazaq              40 yax
Luo Zhi                      Hitay               38 yax

Hizmetciler:
Abdurixit Iminov        Uyghur            35 yax             terjiman
Gheni Kerimov          Uyghur            34 yax             teminat qoghdax ofitseri
Osmanjan Nasir         Uyghur            19 yax             qoghdighuci

Yuqurqilargha hemra bolup Sovet tereptin liyutcik ve baxqa hadimlar bolup 10 adem bille ucqan. Demek jemi 18 adem qaza bolghan (Mahinur 860). Wu Yuenong 17 deydu.  Qaza bolghan Sovietning bu 9 yaki 10 “inqilabi qurban” ve ularning aile-tavabetleri kimler? Ularning depinlerini Sovette qandaq otkezgen? Nime ucun birer hatire tax tiklep qoymidi? Ayroplanning markisi nime? Qalduqlarni qandaq yighixturdi?

Hakim Japparovic Ghuljida
Almaty yighinining terjimani Hakim Japparovicning deyixice yighindin keyin KGBdin uninggha bu ixlar heqqide hickimge undimeslikni buyrighan. Bir necce kundin keyin KGB Frunzdiki Japprovicqa telefon berip kelip heliqi vekillerning jesetlerini tonup berixni buyrighan. Japparovic: ular Hitaygha yighingha ketken idighu deyixige telephon tropkisi besilghan. Eger xuning bilen Japparovicning vezipisi tugugen bolsa u 2 ay otkende Ghuljida jesetlerning yenida nime ix qilidu? U Mahinur hanimgha: Ehmetjan yighingha kecikip qalmasliq ucun hava tuman boluxigha qarimay mejbur ucuxqa buyruq bergen degen (Mahinur 860) Bu hikayeni Japparovic nedin anglighan ?

Eynek Sanduqlar
Sovet – Hitay Dostluq Xertnamisi muzakireside jesetlerni Hitaygha qayturup kelix meselisi otturgha qoyulghan ve Sovet hokumeti jesetlerni Lenin ve Sun Yatsinlarni salghan qimmetlik kristal sanduqlargha selip Hitaygha otkuzup bergan (Mahinur 869 - 871). 1950- yili 4- ayning 15- kuni Sovet qizil armiyesi jesetlerni Qorghas cigarsigha elip kelip milli armiyege tapxurup Ghuljigha elip kelgen. Eynek sanduqlarning Sun Yatsin, Lenin, Stain, Hu Zhimin ve Mao Zedonglargha yasalghanliqi dunyagha melum, emma 1950- yili Sovietning yene 5 yaki 8ni Ghuljigha evetkenliki bir yengiliq. Eynek sanduq yengi olgen jesetnining esli turqini saqlap ciritmasliq ucun alahide yasilidu. Taghda pacaqlinip bir hepte yetip hicnimisi qalmighan jeset qalduqlerinimu kristal saduqlargha selix eqilgha sighmaydighan bir ix. Xu 8 ay jeryanida Soviet terep u jesetlerni qandaq bir terep qildi?

 

Jesetlerning Ehvali
Bu terepte Musulmanlarni sanduqqa salsa bolmaydu degen gepler ciqqandin keyin xu kuni jesetlerni kristal sanduqlardin ciqirip kipenlerge yogep Ili Gezithanesining zaligha tizip qoyghan (Mahinur 871). Luo Zhi Hitay, uningmu ulukini kristal sanduqtin ciqirvetkenmidu? Seypidin yene yazidu: “Jesetler alahide eynek yexiklerge hemiyelik dorilar bilen qaturup qacilanghaniken. Ecip korsek baxqilarning teni parcilinip ketiptu, tonughili bolmaydu, yalghuz Abdukerim Abbasovning teni putun, uning bexi yerilghan, heliqi ademning eytixice, Abdukerim Abbasov ayropilan cuxup ketken yerdin 20 metir yiraqta bir taxning ustide yatqanmix…Eytixlerice, ayropilan, nerse-kerek, kiyim-kecek hemmisi koyup ketiptu. Keng bir parce ormanmu koyup tugeptu, parcilinip ketken jesetlerni selixturux yoli bilen sepleptu (Ezizi 467). Men taghqa ciqip ov atqan. Orta Asiya taghlerida birer janivar olse 1-2 ikki saetke qalmay asmanda salar aylinixqa baxlaydu, uninggha qarap boriler kelidu ve ularning arqidin tulkeler egixip kelidu. Taghda olukning skilitliri putun qalmaydu. Boriler toyup bolghandin keyin bir parcidin yulup elip ketidu. Borilerdin keyin tulkiler, ulardin axqan-taxqanni baxqa hayvan ve qurut – qongghuzlar ghajilap ikki kun icide suyeklerini pak-pakizie qilip taxlaydu. August issiq yazda taghda bir hepte yatqan 18 jesetni taghdin elip cuxup, dorilap, eynek sanduqlarn elip kelip qacilax … Qandaqlarce “Abdukerim Abbasovning teni putun, bexi yerlighan” bolup qaldi? 3- ayning 15- kuni Eshet Ishaqov Mahinur hanimgha ayropilan pacaqlinip ketken yerdin terivalghan ependimning nersileri muxular dep bir makciyip ketken hrom papka koyup veyran bolup ketken keyimler, herbi belbagh ve kostyumlarni ekirip bergen (Mahinur 869).

 

Vidalaxqanlar
Mahinur hanimning qattiq telebi bilen Eshet Ishaqov yerim kece saet 3te hanim bilen Ishaqbek, Abbasov “ve baxqilarning aile-tavabetleri”ge kirip jesetler bilen ahirqi qetim vidalixixqa ijazet bergen (Mahinur 873). Undaqta jesetlerni korgen Seypidin, Japparovic, Eset Ishaqovlardin baxqa xu kece yuqarqi 8 ademning aile-tavabetleridin yene kim-kimler bar? Nime ucun hickim undimeydu?
-----------------------------------.

Abbas, Abdusalam terjimisi (1996): Xinjiangning Tenc Azad Boluxi (1). Urumci: Xinjiang Helq Nexriyati.

 

Ezizi, Seypidin “Omur Dastani. Eslime 2: Tengritaghda Guldurmama. Beijing: Milletler Nexriyati.

Goncharov, Sergei 1992: “The Stalin – Mao Dialogue; Ivan Kovalev, Stalin’s Personal Envoy to Mao Zedong, Interviewed by historian and sinologist Sergei Goncharov,” FEA 1: 100-116

 

Heinzig, Dieter 2003: The Soviet Union and Communist China 1945-1950: The Arduous Road to the Alliance. Armonk: Sharpe

 

Japparovic, Hakim (1992): Hunrizlik (Alim Asim: Pinhan Tutulghan Qatilliq “Yengi Hayat” 1992: 3, 5, 7, 10).

 

Mahinur  妈依努儿。哈斯木 (2011): “回忆阿合买提江”上,下。北京:中国文史出版社.

Kovalev
库瓦列夫;斯大林和毛泽东的对话国外社科信息 (1992) 9:31, 21. Ковалев Диалог Сталина с Мао ЦзэдуномПроблемы Дальнего Востока1992г.№1—3.

 

Shen, Zhihua沈志华 (1999):“中苏结盟与苏联对新疆政策的化 (1944 - 1950)近代史研究 3

 

Hatire (1995): Xinjiang Uc Vileyet Inqilabigha Dair Cong Ixlar Hatirisi. Urumchi: Xinjiang Helq Nexriyati.

 

Wu, Yuenong跃农 (2008): 新疆代表团出席首届政协会议始末() 中国共产党新闻网2008.04.28 http://cpc.people.com.cn/GB/85037/85039/7171375.html

 

 

 

Hits: 2844
Copyright © 2017. East Turkistan Government-in-Exile. Designed by