Friday August 17, 2018

Donate
News Feeds:

 

Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti Başbakanı İsmail Cengiz Nabız Haber'e konuştu

31 Aralık 2014 Çarşamba 10:30:30

Doğu T ürkistan Sürgün Hükümeti Başbakanı İsmail Cengiz:

“DOĞ Ü TÜRKİSTAN” MESELESİ

KÜRESEL İNSANİ BİR SORUNDUR

 

Nabız Haber: -Sürgündeki Doğu T ürkistan Hükümeti Başbakanı olarak, Doğu Türkistan’daki son durum nasıldır, anlatabilir misiniz?

 İsmail Cengiz: -Çin Halk Cumhuriyeti egemenliği altındaki Sincang adı verilen Doğu Türkistan bölgesinde maalesef huzur ve istikrardan söz etmek mümkün değil. Özellikle 2009 yılında yaşanan ve yüzlerce masum insanın ölümü, binlercesinin de yaralanmasıyla sonuçlanan 5 Temmuz Urumçi hadisesinden sonra, bölgede şiddet olaylarının artarak devam ettiği görülmektedir. Olayların devam etmesi, bölgede ciddi sıkıntıların var olduğuna işaret etmektedir. 2009’da olayların çıkmasına neden olan sorunlara çözüm bulunmadığı anlaşılmaktadır. Özellikle Sincang Uygur Özerk Bölgesi yönetiminde var olduğu iddia edilen keyfi ve baskıcı yönetimin dini ve milli değerlere yönelik keyfi ve ayrımcı kararları sonucu bölgede Müslüman halkın yönetime karşı tepkilerinin yoğunlaştığını söyleyebiliriz. Bu arada bölgedeki isitkrarsız ortamdan faydalanmak isteyen Çin karşıtı küresel güçlerin devreye girdiğini, bölgedeki Müslüman Türk halkını yönetime karşı sürekli kışkırtarak isyana teşvik ettiğini belirtmekte fayda var. Velhasıl-ı kelam. bölgede terör var, kargaşa var, karışıklık var, şiddet var, baskı var, yasaklar var, yargısız infazlar var, idamlar var, hoşnutsuzluk var…

 

Nabız Haber: -Peki bu hoşnutsuzluğun, istikrarsızlığın temelinde yatan sorunlar nelerdir İsmail Bey?

İsmail Cengiz: -Hoşnutsuzluğun temelinde şüphesiz kültür uyuşmazlığı var. Ancak bölgedeki en temel sorunun, Çin’in iç kesimlerinden bu bölgeye gönderilen planlı Çinli göçmen akımı olduğunu söyleyebilirim.  Doğum kısıtlaması, mecburi kürtaj, seyahat ve pasaport kısıtlaması, eşitsizlik ve adaletsizlik, yargısız infazlar, dini inançlara getirilen kısıtlamalar gibi diğer sorunlara baktığımızda, bunların bir çoğunun başka ülkelerde de var olan küresel sorunlar olduğu görülmektedir. Çinli göçmen sevkiyatının durdurulması, bölgenin zengin kaynaklarından yerli halkın eşit ve adil şekilde yararlanmalarının sağlanması, özerklik yasalarında var olan hakların bögenin asıl sahibi olan Uygurlar, Kazaklar için öncelikle uygulanması durumunda hoşnutsuzlukların azalacağını düşünüyoruz.

Yani daha hassas, daha duyarlı, milli ve dini değerlere önem veren, incitmeyen, daha insani, daha hoşgörülü ve daha demokratik bir siyasetin uygulanması durumunda, bölgedeki tüm sorunların kendiliğinden çözülmeye başlandığı görülecektir. Ayrıca bölgedeki halkımızın talep ve isteklerinin de “ çözülebilir insani ihtiyaçlar ” olduğu görülmektedir.

 

Nabız Haber: -Doğu T ürkistan’daki zulümden kaçarak Türkiye, Tayland ve Pakistan gibi kimisi İslam ülkesi olmak üzere bir çok ülkeye sığınan Müslüman Uygur Türklerinin durumları ne hâldedir?

İsmail Cengiz: -İnsanın doğup büyüdüğü, suyunu içtiği, tozunu yuttuğu ana-baba mekanından uzak, gurbet ellerde durumlarının iyi olduğunu söylemek elbette mümkün değil; hasret var, hüzün var, çile var, yalnızlık var…. Ama en önemlisi sığındıkları Türk Cumhuriyetleri’nde yaşadıkları düş kırıklığı var… Sığındıkları İslam Ülkelerinde karşılaştıkları hayal kırıklığı var…

Düşünebiliyor musunuz, Pakistan gibi İslam ülkesi, Müslüman’dan yana tavır almayabiliyor… Herhangi bir Uygur’u sorgusuz-sualsiz Çin’e iade edebiliyor… Mesela Özbekistan gibi bir Türk ülkesi Kanada kimliği taşıyan bir Uygur’u hiç bir sebep olmaksızın Çin’e iadesini sağlayabiliyor… Kamboçya, Tayland, Vietnam gibi ülkeler ise ticari kredi karşılığı Pekin yönetiminin isteklerine boyun eğebiliyorlar… Hatta Mesut Yılmaz’ın Başbakan olduğu bir dönemde (1997) Türkiye’de dahi Çin karşıtı gösterilere  ve “Doğu Türkistan” konulu Gökbayraklı toplantılara yasaklar getirilmiş, devlet ve hükümet mensuplarının düzenlenecek Doğu Türkistan konulu demokratik toplantılara katılmaları men edilmiş, hatta çiçek, telgraf göndermeleri bile yasaklanmıştı.

 

Genel olarak baktığımızda diasporadaki Doğu Türkistan kökenli Uygurların, Kazakların, Kırgızların çok da mutlu bir hayat sürdüklerini söylemek zor. Sadece Türkiye’de kendilerini daha fazla ifade edebildiklerini, daha çok rahat ettiklerini söyleyebiliriz.

Tayland’da, Kamboçya’da, Vietnam’da yaşananlarla mukayese ettiğimizde Türkiye’nin her bakımdan Doğu Türkistanlılar için “ ikinci vatan ” olarak görüldüğünü belirtebiliriz. Türkiye’den sonra Uygurların Suudi Arabistan’da çok özgür şekilde hayatlarını idame ettirdiklerini vurgulayabiliriz.

Nabız Haber: -ABD’nin İnsan hakları meselesini, bir s ömürgeleştirme ve baskı aracı olarak kullandığı malum. Öte yandan da aşikâr bir Çin zulmü var.  Doğu Türkistan meselesi ele alınırken bir yandan zulme karşı çıkmak, diğer yandan başka bir zalim güce maşa olmamak için nasıl bir siyaset geliştirilmelidir?

 İsmail Cengiz: -Çok zor elbette. ABD’ye rağmen, ABD’ye maşa olmadan, ABD’nin desteği olmaksızın etnik bir sorunu küresel gündeme taşımak, küresel destek bulmak çok kolay bir hadise değil… Mesela biz “Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti” olarak her ne kadar ABD Parlamento binası içinde kuruluşumuzu ilan etmiş olsak da, gelen yoğun tepkiler üzerine, ABD’nin maşası olmadan bağımsız, bağlantısız bir siyaset izlemeyi tercih ettik. Ancak bu tercihimiz, ABD’yi reddetmek olarak algılanmamalı. Çünkü günümüzde ABD gerçeğini gözardı etmek doğru bir siyaset tercihi olamaz. Neden? Çünkü Çin’e karşı durabilecek, Çin’in siyasetini eleştirebilecek bir kaç ülkeden biri ABD’dir. Ancak burada Amerika’nın gözünüz kapalı bağlanacağınız, güvenebileceğiniz bir ülke olmadığı hakikatini de paylaşmak ve vurgulamak gerekir. Amerika’nın her zaman, her şartta kendi çıkarları için siyaset yürüteceği gerçeğini unutmamak gerekir.

 

Şu bir gerçek ki, ABD, Çin’i kendisine rakip olarak görmekte olup; bu bölgedeki mevcut hoşnutsuzluğu ve istikrarsızlığı artırmak için çeşitli plan ve stratejiler peşindedir. Bunlardan biri, Çin karşıtı mücadelenin denetim ve kontrolünü elinde tutmaktır. İkincisi ise ABD kontrolündeki Çin karşıtı eylemlerin merkezini Türkiye’ye taşımaktır. Türkiye’yi Çin karşıtı propaganda merkezi olarak kullanmayı amaçlayan ABD için, onlarca Tibetlinin veya yüzlerce masum  Uygurun ölmesinin bir anlamı olmadığı gibi, ABD’nin umrunda bile değildir.ABD şu aşamada Tibet lideri Dalay Lama’yı ve Uygurları şimdilik “propaganda malzemesi” olarak kullanmaktadır. Hatta, Uygurların bağımsız olma taleplerine ABD’nin çok da sıcak yaklaşmadığını, altını çizerek söyleyebilirim. ABD için, Doğu Türkistan’da yaşananlar, bir insan hakları ihlalinden  öte bir şey değildir. ABD; hem diasporadaki Uygurları, Tibetlileri, Moğolları, Mançuları ve demokrat Çinlilerin oluşturdukları Çin karşıtı örgütleri finanse ederek, ÇHC’nde sürekli huzursuzluğun oluşmasını sağlamakta ve Pekin’e bu şekilde rahatsızlık vermektedir. Dolayısıyla herhangi bir milli davanın gözü kapalı ABD’nin insafına terk etmenin intihar olacağını vurgulamak lazım. Ama bütün bunları söylerken, ABD’nin de küresel gücünü asla gözardı etmemek gerektiğini de hatırlatmak isterim.

 

Nabız Haber: -AK Parti iktidarı Doğu T ürkistan konusunda nasıl bir politika yürütüyor?

İsmail Cengiz: -Irak Türkmeneli, Dağlık Karabağ, Batı Trakya, Kırım ve Kıbrıs gibi Doğu Türkistan da Türk dünyasının ortak milli davalarından biridir. Dolayısıyla öncelikle milli davaların, partiler üstü olması noktasındaki hassasiyetimizi anlayışla karşılayacağınızı ümit ve arzu ettiğimi söylemeliyim. AK-Parti iktidarının küresel politikaya direnen nazik bir siyaset izlediğini, zaman zaman duygusal tepki verdiğini belirtebilirim.

Mesela Dışişleri Bakanı iken sayın Davutoğlu’nun İstanbul’dan direk Kaşgar’a uçması, Kaşgarlı Mahmud Türbesi ’ni ziyaret ederek, Çin ziyaretine başlaması, Ankara’nın Pekin’e verdiği önemli bir siyasi-duygusal mesajtır.

Ayrıca; AK-Parti içinde başta Başbakan Ahmet Davutoğlu olsun, TBMM Başkanı Cemil Çiçek olsun, Bülent Arınç olsun, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan olsun hepsi bire bir bu davaya vakıf olan insanlar…

Özetle; siyaset makamı, özellikle devlet makamı oldukça farklı olmakla birlikte, rahatsızlık verici bir siyaset uygulanmadığını belirtmeliyim. Urumçi ile İstanbul arsında direk uçak bağlantısının açılması önemli bir gelişmedir. Urumçi’de Türk Çarşısı’nın açılması ve yakında Türk Organize Sanayi Bölgesi’nin kurulacak olması önemli gelişmedir. Daha yakın bir zamanda Urumçi’de Türkçe Öğrenim Merkezi’nin, TİKATemsilciliğinin, Yunus Emre Enstitüsü’nün açılacak olması önemli bir aşama olacaktır. Şahsi kanaatime göre yakın yıllarda Türkiye’nin Pekin ile her konuda “kazan – kazan siyaseti” izleyeceğini düşünüyorum.

 

Bu arada sayın Erdoğan’ın, sayın Davutoğlu’nun, sayın Kurtulmuş’un ve özellikle Kayserili milletvekillerinin, kendilerini Uygurların temsilcileri(!) olarak ilan eden Ankara’daki iki Uygur ve Kayseri’deki bir Uygur tarafından Çin ve Doğu Türkistan’daki olaylar konusunda, Malezya-Tayland’daki Uygur göçmenler konusunda çoğu zaman yanlış bilgilendirildiklerini ve bu yanlış bilgilendirmeden dolayı iki ülke ilişkilerinin olumsuz etkilenebileceğini belirtmem de fayda var.

Nabız Haber: -Bütün dünyaya yayılmış s ürgündeki Doğu Türkistanlılar hayatlarını nasıl yaşıyorlar? 

 

İsmail Cengiz: -Doğu Türkistan bölgesi dışında 3 milyon civarında Uygur’un, 500 bin civarında  da Doğu Türkistan doğumlu Kazak Türkünün yaşadığını söyleyebiliriz. Nüfus açısından sırayla Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Suudi Arabistan, Avustralya ve Türkiye’de toplu halde yaşam süren Doğu Türkistanlılar genelde ticaretle uğraşmaktalar.

 

Almanya, Hollanda, ABD, Kanada gibi Avrupa ülkelerine de yerleşen Doğu Türkistan kökenli Uygur ve Kazakların bu ülkelerde 50’nin üzerinde örgüt etrafında bir araya geldikleri görülüyor.

 

Dünya Uygur Kongresi ve Doğu T ürkistan Sürgün Hükümeti adıyla iki uluslararası siyasi örgüte sahip olan Doğu Türkistanlılar; Kazakistan, Özbekistan, Suudi Arabistan gibi ülkelerde, farklı rejimlerden dolayı “cemaat”, “birlik” şeklinde örgütlenmişlerdir. Bir de bu davanın sırtından geçinen, geçimini bu yolla sağlayanlar; Malezya ve Tayland’da dolaşan, bu davayı şahsi çıkarları için kullanan, milliyetçi duyguları suistimal eden şöhrestperest kişiler var, bunları da unutmamak lazım.

 

Ancak diasporada en aktif ve en etkin grubun Türkiye’de olduğunu belirtmeliyiz.

 

Nabız Haber: -Bu noktada Doğu T ürkistan sorununda Türkiye’nin önemli bir ülke olduğunu söyleyebilir miyiz?

 

İsmail Cengiz: -Elbette, Türkiye’nin bu meseledeki rolü mühimdir. Türkiye’nin bu rolünün farkında olan Pekin yönetiminin gelecek stratejisinde de Türkiye’nin yeri, önem arz etmektedir. Çünkü gelecekte Türkiye ile Çin’in yollarının kesişebileceği görülmektedir.

Türkiye son yıllarda hemen her alanda “k üresel dengeler” çerçevesinde hareket etmektedir.  İç politikada Doğu Türkistan davasına destek veren Türkiye’nin dış siyasette ise daha farklı hareket ettiği, daha küresel düşündüğü görülmektedir.  Dolayısıyla Çin’i rahatsız edici bir politika uygulama yerine işbirliği içeren ikna etmeye yönelik bir siyaset izleyen Türkiye, küreselleşme yolunda Çin’i küstürmemeye özen ve dikkat göstermektedir.  Ancak hem Pekin hem Ankara şunu gayet iyi bilmektedirler ki, bölgenin geleceğinde anahtar rolü oynayacak ülkelerin başında Türkiye gelmektedir... 

Nabız Haber: -Teşekkür ederiz...

İsmail Cengiz: -Ben teşekkür ederim, bu meseleye göstermiş olduğunuz ilgiden dolayı...

 

  Nabız Haber: Sürgündeki Doğu T ürkistan Hükümeti Başbakanı olarak, Doğu  Türkistan’daki son durum nasıldır, anlatabilir misiniz?

 İsmail Cengiz: Çin Halk Cumhuriyeti egemenliği altındaki Sincang adı verilen Doğu  Türkistan  bölgesinde maalesef huzur ve istikrardan söz etmek mümkün değil. Özellikle 2009  yılında yaşanan ve yüzlerce masum insanın ölümü, binlercesinin de yaralanmasıyla  sonuçlanan 5 Temmuz Urumçi hadisesinden sonra, bölgede şiddet olaylarının artarak devam  ettiği  görülmektedir. 

Read more here

                                                                                                               

的故事,我没有绕过大博弈,the Great Game.

大博弈指的是俄斯帝国和大英帝国在中土地的相互之的一场较量。由于他没有打起来,因此,称之博弈。

束瓜分中之后,就把眼光移到了方,俄斯开始在扩张,而英帝国了防止俄印度侵略,采取先制人的手段,向Tibet 提出要求,结果Tibet不同意,而且,十三世喇嘛跑到蒙古和中国避难。英军就进入了Tibet  

 Read more…

Enver Tohti Bughda

 

的故事,我没有绕过大博弈,the Great Game. 

 

大博弈指的是俄斯帝国和大英帝国在中土地的相互之的一场较量。由于他没有打起来,因此,称之博弈。

束瓜分中之后,就把眼光移到了方,俄斯开始在扩张,而英帝国了防止俄印度侵略,采取先制人的手段,向Tibet 提出要求,结果Tibet不同意,而且,十三世喇嘛跑到蒙古和中国避难。英军就进入了Tibet

 

 

在这个之间,由于双方谁都没有把Yacubbeg 摆平,因此,英国就认为,为了不让东突成为俄罗斯的势力范围。

 

就给清政府出钱(Midland Bank, now is the HSBC),出枪,出炮,并在兰州开设军工厂生产武器,训练军队,经过6年的准备,最终左宗棠的军队才有机会于1876年占领新疆。我们成为中国的殖民地,这是英国人的功劳。

日本在明治新(Meiji Restoration)之前,自从打蒙古入侵以后,就开始国,也是那种原始人,画的黑黑的,戴上面具自以是鬼或者英雄。自从被美国的船利炮打后,立刻意个世界上有比他更害的人。

在日本个民族生死存亡的危急关,日本选择的是向他的人学。开始了明治新运,派大量的学生去国外学习先进技术。然后,日本从此开始了进入了大国的行列。

 

俄罗斯这个时候已经完成了在中亚侵吞土地的运动。已经把实力延伸到了太平洋。这样,两个大国开始碰撞。在19042-19058月,他们在满洲打了一场战争,俄罗斯开始并没有把这个小日本放在眼里,但是,俄罗斯的太平洋舰队被消灭,这才着急了,就把俄罗斯的波罗的海舰队派到日本海报仇,结果,也被全军覆灭。这是历史上唯一的一次欧洲军队被亚洲军队打败的纪录。

苏联支持我们有个原因:

 

二战时,苏联并没有忘掉被日本打败的历史,因此,他在西伯利亚保有20万大军。欧洲战场上,苏军节节败退, 同时防止日本人从背后趁火打劫的担心就愈来愈强。苏联开始在中国寻找联盟。先是国民党,后来是共产党。看到这两个党之间在打内战,斯大林就开始寻找更可靠的盟友,来防止日本人的进犯。这样,在日本和苏联之间设立一个屏障就成立当务之急,而我们就成了一个很好的候选人。

目前的情况是,大博弈并没有停下来,我们面临的处境就是这个大博弈的继续。 The New Great Game

 

因此,各个世界强权关心的是地区利益,你我的遭遇不是他们的考虑的问题。

 

这就是说,没有永远的敌人,只有永远的利益。为了个人和国家的利益,人们可以六亲不认。为了自己的利益,人们会向自己的同胞开枪。

 

美国人就是向他们自己的同胞开了枪,摆脱了英帝国。

满洲人和蒙古人是兄弟,但为了利益,还是对蒙古人开了杀戒,我们也是,但满人是和汉族人一起,屠杀我们的。土耳其:我们的组织被土耳其撵了出来,不要听那些政治家的花言巧语,我们的诉求只能在西方民主国家进行,为什么?是因为,那些所谓的我们的同胞国家的利益会被损害,中共会停止跟他们做生意,突厥国家不要我们,伊斯兰国家更不要我们。想着我们的突厥人,土耳其会帮助我们,那是梦想。白日做梦。而7.5时间之后,沙特阿拉伯的一个副部长说:维族人不是好穆斯林,好穆斯林要守法。

 

我在这里只是想说明一点:永远的利益。在国家利益面前,ideology 永远站在第二位。

现在,回过头来看看我们的周围,我们的独立会给谁带来利益。如果这个世界上没有一个大国会在我们的独立中获利的话,我们的独立就没有希望。退后一步讲,只有靠我们自己才有希望,因为我们的独立只会给我们带来利益。因此,该怎么办?

 

放弃幻想,重新做人,是唯一的出路。做一个新维吾尔人。尊重所有的人,你尊重了别人,你就会被别人尊重,你如果看不起别人,你也就会被看不起。就更不要指望有人会来帮我们争取独立。做一个有出息的人,这样,就可以在这个丑恶的世界上由一席之地,才有可能谈独立。

坏人做坏事并不可怕,可怕的是好人的的沉默!

要想改世界,就从改自己开始。

 

 

 

 

Kahar Barat

 

Xerqi Turkistan Jumhuriyeti rehbelerining ayroplan qazasi bilen bu inqlabbir hulasilanmighan esighliq delogha aylandi. 65 yildin beri bundaq bir muhim veqe ustide Soviet ve hitay hokumetleri hicbir resmi tekxurux dokladi tapxurmidi, munasibetlik ademler guvaliqtin qacti ve tetqiqatcilarmu jim-jit yatmaqta. Tovende biz qismen ucorlargha asasen ozimizning gumanlerini otturgha qoymaqcimiz.

Germanlar besip kirgende Sheng Shicaining yuz oruxi Moskvagha bir ahanet boldi. Xerqi Turkistan inqilabini qollap Shengni aghdurux Stalinning qisasi bolup uning nersini tehi oylimighan idi. U mezgilde KMTning Yapongha qarxi uruxini qollax ucun America ve Soviet hokumetleri qolidin kelixice yardemlerni berivatatti. Ili, Altay tereplerde jeng evjige ciqivatqanda Moskvada KMT - Soviet Hemkarliq Xertnamesi muzakirege cuxti. Xertnamening qoxumce 1:3 maddisida: “Xinjiangda yeqinda yuz berivatqan veqeler heqqide Soviet hokumeti xuni tekitleyduki, hemkarliq dostluq xertnamesining bexinci maddisida deyilgendek, Hitayning icki siyasetige arlixix niyeti yoq.” dep qarar berdi. Bu Soveitning Xerqi Turkistan inqilabining aqibeti heqqidiki eng destlepki eniq inkasi, mahiyette yuz oruxining baxlinixi idi. Sovietler yene bir Mongghuliyening peyda boluxigha kozi yetmidi. Ular ucun Yaponni tohtutalaydighan ve Sovietning imtiyazlerigha kapaletlik qilalaydighan nopozluq bir hokumet yeni KMT muhim bolup hesaplandi.

 

Yapon teslim bolghandin keyin urux veziyeti Gongchandangning paydisigha qarap mangdi. 1949- yili 1- ayda ular Beipingni aldi. Soviet KMTdin yuz orup sotsyalistik yengi Hitayni qollaxqa otti. Gongchandangmu Sovietning yardimige muhtaj idi. KMT bilen qilixqan kona davalargha yengi ige ciqti. Mao Zedong ucun sotsyalistic Mongghuliye ustide artuq gep ecix, Stalin ucun Xerqi Turkistanni davamliq qollaxning orni qalmighan idi. Stalin Mao Zedongni Mongghuliye musteqilliqigha maqul kelturux, ve Dongbeidiki imtiyazlerigha erixix ucun ahirqi bir karta Xerqi Turkistan inqilabidin vaz kecip uni “Hitay inqilabining bir qismi”gha aylandurvetixqa otti. Netijede Xerqi Turkistan hakimyeti Stalinning yengi Hitaygha sunghan eng cong soghisigha aylandi. 1949- yili 2- ayda MikoyanXibaipoda “Bizning Xinjiangni ixghal qilvelix niyitimiz yoq” dep eniq eytti. Qandaq qilix kerek? Bu yaqta veziyet jiddi, Xerqi Turkistanning 14 ming qudretlik armiyesi payteht Urumci eghizida saqlap yatqili 4 yil bolghan bolup eskerlerning taqiti tugigen idi. U caghda Hitayda icki urux tehi ahirlaxmighan bolup 1949- yili 5- ayning 23- kuni Junweining orunlaxturuxi ve 6- ayning 26- kuni Mao Zedongning Peng Dehuaige evetken telegrammisi boyice “Xinjiangni keler yili etiyazda elix”ni pilanlanghan idi. 6- ayning 26- kuni Liu Shaoqi Moskvagha berip etisi birinci yighindila Stalin: Xinjiangni elixni arqigha suruxke bolmaydu, PLAning gherpke yurux qilixigha 40 ayroplan ciqirip bereleymiz didi. Stalinning qistixi bilen 8- ayning 4- kuni Mao Zedong Liu Shaoqilargha telegramma evetip 8-9 aylarda Lanzhouni elip bolghandin keyin Xinjianggha kirixni uqturdi (Abbas p. 84).

 

Xeriqi Turkistan Jumhuriyeti rehberleri Stalin ve Maolarning Xinjianggha cong yurux qilixqa teyyarliq qilivatqanliqidin heveri yoq idi. Mao Zedong u yaqtin Xinjianggha yurux qilixqa buyruq cuxurup bolup bu yaqtin ikki heptidin keyin 8- ayning18- kuni jumhuriyet rehberlerini Beijinggha Siyasi Kengexke teklip qildi. Bu Hitayce eytqanda “Yolvasni taghdin yotkevitix” taktikisi bolup netijede jumhuriyet rehberlerining teqdiri ya PLA kirivalghice nezerbent astida yetix yaki olum bolup qaldi. Ular yolgha ciqip 5 kundin keyin hemmesi “ayroplan qazasi”da oldi. Tovendiki bezi pakitlar ve gumanliq noqtilardin bu veqeni bir siyasi qest dep qaraymiz.

 

Alahide Teklip
1949- yili 6- ayning 19- kuni maqullanghan “Yengi siyasi kengexke qatnixidighan orun ve vekiller sani heqqide qarar” maqullanghanda Ili vekilleri heqqide tehi oylaxmighan idi. 7- ayning 11- kuni PLA cong gherbi – ximalgha yurux qilix buyruqi cuxurgende Soviet terep “Moskvadiki Liu Shaoqigha Hitay communistlar partiyisi aval uc vilayetke adem evetip alaqilixip, andin helq azadliq armiyisini Xinjanggha yurux qilixqa buyrusa, Xinjangni baldur azad qlighili bolidu” didi (Hatire 402). “Deng Liqun Moskvada caghda, Liu Shaoqi uninggha Zhongguo helq siyasi meslihet kengexige Xinjiangning vekil evetixini Zhongguo Kommunistik Partiyesi merkezi komititi namida aghzaki teklip qilixni tapxurghanidi.” (Abbas 186). Liu Shaoqi Deng Liqunni Moskvadin Iligha evetti. Deng Liqun 8- ayning 14- kuni Iligha bardi. 17- cisla Zhongyang Denggha telegramma yollap “Ilining mesul daireleri” 5 vekil evetip siyasi kengexke qatnaxsun uqturdi ve “hicqandaq pikir bayan qilmang” dep agahlandurdi (Abbas 86).  Cuxtin keyin Deng Ehmetjanlar bilen koruxup bu ixni muzakirelexti. Esli Liu Shaoqining pikiri boyice ular “Xinjiang Vekilleri” (az sanliq milletlerdin 4, Gomindang tereptin 1) bolmaqi idi. U caghda Xinjiangning veziyeti bir birlexken vekiller omikini ciqarghudek emes idi. Etisi 18- cisla Mao Zedong namini ozgertip “Xinjiang Ghulja Alahide Rayoni Helq Hokumeti” vekillerini reis namida teklip qildi. Siyasi kengexning teyyarliq yighinida tizimlikte yoq bu vekillerni Xinjianggha yurux qilix buyruqi cuxurup bolghandin keyin caqirix bir tozaqtin baxqa nerse emes.

 

Mehpi Seper

Vekiller Altaygha tekxuruxke barimiz dep Almatygha mehpi mangdi. Sovietke ve kommunistik Beijinggha mehpi berix xu caghdiki Ilining siyasi muhitigha uyghun emes. Sovietning tesiride 3 vilayet bir kommunistik bazigha aylinip bolghan bolup ular asasliq musteqilcilerni alliqacan “Ulusci”, “Pan-Turkist” ve “Pan-Islamci” dep ujuqturp bolghan idi. Millet vekilleri ozlerining duxmini KMTning doletlik qurulteyigha yuzini sorep ocuq – axkare artislarni elip barghan yerde Gongchandangning axkare siyasi kengex yighinigha qatnixix ve Soviet arqiliq mengixni mehpi tutuxning nime ehtiyaji? Jumhuriyeting KMT bilen tuzgen kona keliximlerini sevep qilix (Wu) kixini qayil qilalmaydu.

 

Almaty Yighini
Terjiman Hakim Japparovicning pax qilixice 8- ayning 22- kuni Stalinning bir alahide vekili (?) vekillerni KGB Almaty binasining ikkinci qevitige caqirip ulardin pikir alghan. U vekillerdin siyasi kengexke berip Hitayning bir olkisi boludighanliqi heqqide pikir alghanda Abdukerim Abbasov bilen Luo Zhi derhal qoxulghan. Ehmetjan ve Ishaqbekler qoxulmay alahide vekildin Sovietning bir respoblikisi bolux imkaniyeti barmu dep sorighanda alahide vekil bu mumkin emes dep gepni uzvetken. Ular undaqta  hic bolmighanda Hitaygha bir respoblika salahitide qoxuluxqa bolamdu degende unimu bolmaydu digen. Munazire ikki kun davamlixip bir qarargha kelmey ahirida alahide vekilning ustelni muxluxi bilen ahirlaxqan. Almaty yighinigha Qazaqstandin bir adem bolup jemi 3 adem sirttin qatnaxqan.

 

Aldirap Yolgha Ciqip Aldirmay Mengix

Vekiller Almatydin xerqqe Cita arqiliq mengixi kerek idi. Ular Almatydin 24- cisla ucup arliqi aran bir saet kelidighan ximaldiki Semipaladinsk xehirige cuxup qonghan. Etisi 25- cisla uningdinmu yeqin yerim saetlik Novosibriskke cuxup bir kun qonghan, yene etisi 26- cisla Novosibirsktin jenubtiki Irkutskke cuxup yene bir kun qonup etisi 27- cisla Citagha ucqan (Mahinur 860). Xundaq qilip Almatydin 8-10 saette baridighan Citagha 3 xeherde qonup 3 kun kecikip barghan. Bu bir etey arqigha surux, arqisida putmeyvatqan bir ixlar bar?

 

Ayropilan Urulghan Tagh
Ayropilan Irkutsktin Chitagha barghice Baykal koli, Sayan taghliri, Ulan-Ude xehiri ve Yablonovi taghleridin otidu. Baykal dengiz yuzidin 455.5 metir igiz, kol boyi Kabansk etrapidiki taghlar 400-600 meter yeni kol yuzidin birer yuz metir igiz. Yol ustidiki eng egiz coqqilarmu 2000 metergha yetmeydu. “Ayropilan Irkutsktin qozghulup tehminen 1 saet 40 minutlar ucqanda yer bilen alaqesi uzulgen. Eslide ayropilan Baykal kolining ustige barghanda qoyuq tumanning icide qalghan. Eytixlargha qarighanda ayropilanning eghirliqini yeniklitix ucun Ehmetjan qatarliqlar ayropilanning icidiki nersilerni yerge taxlaxqan” (Mahinur 860). Irkutsk bilen Citaning arliqi 625 km. Xu caghdiki Ilyushin II-12 (400 kph)ni misalgha alsaq xu ozi “I saet 40 minutluq” musape. Emma Irkutsk bilen Baikalning arliqi aran 100 km. bolup 20 minutluq ucux. Seypidinning yezixice: “Ahiri ular veqe ciqqanliqini tehmin qiptu. Ahximi kolning neryaqidiki taghdin koturulgen cong tutunni koruptu. Etisi ular ayropilan evetip qarisa, Bayqal kolining nerisidiki taghning Yabnolni Perval (Alma Davini) degen yeridiki bir taghning icide bir munce ormangha ot ketip koyuvetiptiken, ular ayropilanning muxu yerge cuxup ketkenlikini eniqlapqu.” (Ezizi 466). Bu gepler peqet Irkutski ayridromi kontrol munarisi tapxurvalghan telegramma hatiresige ve hokumetning tekxurux dokladigha mensup. Eger “kolning nerisi” bolsa Sayan taghleri boluxi kerek. Kolning u yeqi ozila 50-60 km. kelidu, eger Irkutsktin qarisa 150-200 km. bolup “Ahximi kolning neryaqidiki taghdin koturulgen cong tutunni koruxi” mumkinmu?, Eger Mahinur yazghandek “1 saet 40 minutlar” bolsa del Citadiki Yablononvi taghleri bolidu. U yerde Yablonovo degen bir vogzalmu bar. Xuncivela cong bir ayropan qazasi heqqide nime ucun Soviet hokumeti bir eniq yazma doklad bermeydu? Nime ucun birer gezit yaki radioda elan bolmidi?

 

Meydanni Charlax

Seypidin davamlaxturup: “Moskvadin taghqa adem ciqirip ehvalni eniqlaxqa buyruq keptu, Irkutskidin mehsus taghqa ciqix guruppisi ciqiriptiken, ular axu yerge yetip ciqalmay, oluxkun qaytip keptu” (Eziz 466). Demek ular 27- cisla ahximi kolning neriyaqidiki tutunni korgen. Etisi 28- cisla ayropilan evetip Irkutsktin kolning qarxi teripidiki “Yabnolni” davinida neq meydanni tapqan. Ular 28-29 cilsada Irkutsktin Baykalning qarxi terepidiki taghqa bir tekxurux guruppisi evetken. U guruppa 200 km. yiraq yerge berip yene u yerdin piyade tagh icige kirip carlap neq maydanni tapalmay “uluxkun” qaytip kelgen bolsa 31- cisla boluxi kerek. Ikkinci guruppa 9- ayning 1- kuni yolgha ciqqan teqdirde yene 2 kun ketse neq meydanni tapqan vaqti 3- cisla bolup angghice olukler taghda bir hepte yatqan bolidu.

 

Neq Meydanni Bilidighan Soviet Hadimleri

Vekiller omiki qaza bolghandin keyin Seypidin, Alimjan ve Tu Zhi qatarliq ikkinci omek terjiman Zhao Delin ve katip Ablayovlar bolup 5 kixi 9- ayning 8- kuni Soviet hadimi Lesovning yardimide yene Soviet arqiliq Molotovning xehsi ayroplani bilen Chitagha ucqan. Ayroplan Baykaldin otkendin keyin 2 Soviet hadimi Seypidinge ene avu Ehmetjanlar qaza bolghan yer dep korsetken. Seypidin tovenge qarisa tagh arsida bir parce ormangha ot ketken iken (Hatire 423-24). Qarighanda Soviet terep xu taghning topisidin ucux ve Seypidinge korsutuxni mehsus orunlaxturghan.

 

PLA Esker Evetip Neq Meydanni Qoghdighan
Ayropilan qazasi yuz bergendin keyin Dongbeidiki PLAdin Ma Hanbing (keyin Xinjiang Herbi Rayonida bir ofitser bolghan) merkezning uqturuxi bilen bir otred eskerni baxlap cigradin otup Baykalgha berip qaza meydanini bir mezgil qoghdighan (Mahinur 873). Sovet teritoriyeside yuz bergen bu veqege PLA mehsus esker ciqirip qoghdaxning sevebi nime? Kimlerdin qoghdimaci?

Qaza Bolghan 18 Adem
Vekiller omeki tuvendikilerni oz icige alghan:

Resmi vekiller:
Ehmetjan Qasimi         Uyghur             35 yax.
Ishaqbek Mununov       Qirghiz             42 yax
Abdukerim Abbasov     Uyghur             28 yax
Delilqan Sugurbayev    Qazaq              40 yax
Luo Zhi                      Hitay               38 yax

Hizmetciler:
Abdurixit Iminov        Uyghur            35 yax             terjiman
Gheni Kerimov          Uyghur            34 yax             teminat qoghdax ofitseri
Osmanjan Nasir         Uyghur            19 yax             qoghdighuci

Yuqurqilargha hemra bolup Sovet tereptin liyutcik ve baxqa hadimlar bolup 10 adem bille ucqan. Demek jemi 18 adem qaza bolghan (Mahinur 860). Wu Yuenong 17 deydu.  Qaza bolghan Sovietning bu 9 yaki 10 “inqilabi qurban” ve ularning aile-tavabetleri kimler? Ularning depinlerini Sovette qandaq otkezgen? Nime ucun birer hatire tax tiklep qoymidi? Ayroplanning markisi nime? Qalduqlarni qandaq yighixturdi?

Hakim Japparovic Ghuljida
Almaty yighinining terjimani Hakim Japparovicning deyixice yighindin keyin KGBdin uninggha bu ixlar heqqide hickimge undimeslikni buyrighan. Bir necce kundin keyin KGB Frunzdiki Japprovicqa telefon berip kelip heliqi vekillerning jesetlerini tonup berixni buyrighan. Japparovic: ular Hitaygha yighingha ketken idighu deyixige telephon tropkisi besilghan. Eger xuning bilen Japparovicning vezipisi tugugen bolsa u 2 ay otkende Ghuljida jesetlerning yenida nime ix qilidu? U Mahinur hanimgha: Ehmetjan yighingha kecikip qalmasliq ucun hava tuman boluxigha qarimay mejbur ucuxqa buyruq bergen degen (Mahinur 860) Bu hikayeni Japparovic nedin anglighan ?

Eynek Sanduqlar
Sovet – Hitay Dostluq Xertnamisi muzakireside jesetlerni Hitaygha qayturup kelix meselisi otturgha qoyulghan ve Sovet hokumeti jesetlerni Lenin ve Sun Yatsinlarni salghan qimmetlik kristal sanduqlargha selip Hitaygha otkuzup bergan (Mahinur 869 - 871). 1950- yili 4- ayning 15- kuni Sovet qizil armiyesi jesetlerni Qorghas cigarsigha elip kelip milli armiyege tapxurup Ghuljigha elip kelgen. Eynek sanduqlarning Sun Yatsin, Lenin, Stain, Hu Zhimin ve Mao Zedonglargha yasalghanliqi dunyagha melum, emma 1950- yili Sovietning yene 5 yaki 8ni Ghuljigha evetkenliki bir yengiliq. Eynek sanduq yengi olgen jesetnining esli turqini saqlap ciritmasliq ucun alahide yasilidu. Taghda pacaqlinip bir hepte yetip hicnimisi qalmighan jeset qalduqlerinimu kristal saduqlargha selix eqilgha sighmaydighan bir ix. Xu 8 ay jeryanida Soviet terep u jesetlerni qandaq bir terep qildi?

 

Jesetlerning Ehvali
Bu terepte Musulmanlarni sanduqqa salsa bolmaydu degen gepler ciqqandin keyin xu kuni jesetlerni kristal sanduqlardin ciqirip kipenlerge yogep Ili Gezithanesining zaligha tizip qoyghan (Mahinur 871). Luo Zhi Hitay, uningmu ulukini kristal sanduqtin ciqirvetkenmidu? Seypidin yene yazidu: “Jesetler alahide eynek yexiklerge hemiyelik dorilar bilen qaturup qacilanghaniken. Ecip korsek baxqilarning teni parcilinip ketiptu, tonughili bolmaydu, yalghuz Abdukerim Abbasovning teni putun, uning bexi yerilghan, heliqi ademning eytixice, Abdukerim Abbasov ayropilan cuxup ketken yerdin 20 metir yiraqta bir taxning ustide yatqanmix…Eytixlerice, ayropilan, nerse-kerek, kiyim-kecek hemmisi koyup ketiptu. Keng bir parce ormanmu koyup tugeptu, parcilinip ketken jesetlerni selixturux yoli bilen sepleptu (Ezizi 467). Men taghqa ciqip ov atqan. Orta Asiya taghlerida birer janivar olse 1-2 ikki saetke qalmay asmanda salar aylinixqa baxlaydu, uninggha qarap boriler kelidu ve ularning arqidin tulkeler egixip kelidu. Taghda olukning skilitliri putun qalmaydu. Boriler toyup bolghandin keyin bir parcidin yulup elip ketidu. Borilerdin keyin tulkiler, ulardin axqan-taxqanni baxqa hayvan ve qurut – qongghuzlar ghajilap ikki kun icide suyeklerini pak-pakizie qilip taxlaydu. August issiq yazda taghda bir hepte yatqan 18 jesetni taghdin elip cuxup, dorilap, eynek sanduqlarn elip kelip qacilax … Qandaqlarce “Abdukerim Abbasovning teni putun, bexi yerlighan” bolup qaldi? 3- ayning 15- kuni Eshet Ishaqov Mahinur hanimgha ayropilan pacaqlinip ketken yerdin terivalghan ependimning nersileri muxular dep bir makciyip ketken hrom papka koyup veyran bolup ketken keyimler, herbi belbagh ve kostyumlarni ekirip bergen (Mahinur 869).

 

Vidalaxqanlar
Mahinur hanimning qattiq telebi bilen Eshet Ishaqov yerim kece saet 3te hanim bilen Ishaqbek, Abbasov “ve baxqilarning aile-tavabetleri”ge kirip jesetler bilen ahirqi qetim vidalixixqa ijazet bergen (Mahinur 873). Undaqta jesetlerni korgen Seypidin, Japparovic, Eset Ishaqovlardin baxqa xu kece yuqarqi 8 ademning aile-tavabetleridin yene kim-kimler bar? Nime ucun hickim undimeydu?
-----------------------------------.

Abbas, Abdusalam terjimisi (1996): Xinjiangning Tenc Azad Boluxi (1). Urumci: Xinjiang Helq Nexriyati.

 

Ezizi, Seypidin “Omur Dastani. Eslime 2: Tengritaghda Guldurmama. Beijing: Milletler Nexriyati.

Goncharov, Sergei 1992: “The Stalin – Mao Dialogue; Ivan Kovalev, Stalin’s Personal Envoy to Mao Zedong, Interviewed by historian and sinologist Sergei Goncharov,” FEA 1: 100-116

 

Heinzig, Dieter 2003: The Soviet Union and Communist China 1945-1950: The Arduous Road to the Alliance. Armonk: Sharpe

 

Japparovic, Hakim (1992): Hunrizlik (Alim Asim: Pinhan Tutulghan Qatilliq “Yengi Hayat” 1992: 3, 5, 7, 10).

 

Mahinur  妈依努儿。哈斯木 (2011): “回忆阿合买提江”上,下。北京:中国文史出版社.

Kovalev
库瓦列夫;斯大林和毛泽东的对话国外社科信息 (1992) 9:31, 21. Ковалев Диалог Сталина с Мао ЦзэдуномПроблемы Дальнего Востока1992г.№1—3.

 

Shen, Zhihua沈志华 (1999):“中苏结盟与苏联对新疆政策的化 (1944 - 1950)近代史研究 3

 

Hatire (1995): Xinjiang Uc Vileyet Inqilabigha Dair Cong Ixlar Hatirisi. Urumchi: Xinjiang Helq Nexriyati.

 

Wu, Yuenong跃农 (2008): 新疆代表团出席首届政协会议始末() 中国共产党新闻网2008.04.28 http://cpc.people.com.cn/GB/85037/85039/7171375.html

 

 

 

Copyright © 2018. East Turkistan Government-in-Exile. Designed by